Op 22 september staat UMCG in Forum op veler verzoek in het teken van de overgang. Gynaecoloog Marije Geukes, hoogleraar psychiatrie en neurowetenschapper Iris Sommer en hoogleraar gezondheid en geesteswetenschappen Rina Knoeff bekijken de overgang vanuit hun eigen vakgebied: van hormonen en hersenen tot geschiedenis, cultuur en werk.
Menopauze en overgang: die termen gebruiken we vaak door elkaar, maar ze betekenen niet hetzelfde. De menopauze is de laatste menstruatie. De overgang is de hele periode daaromheen, waarin de hormoonhuishouding verandert.
‘Als vrouw word je geboren met je hele eicelvoorraad’, legt Geukes uit. Richting de overgang raakt die voorraad steeds verder uitgeput en proberen de hersenen de eierstokken harder aan te sturen. ‘Hormonen wisselen altijd tijdens de cyclus, maar in de overgang worden die wisselingen veel heviger.’ Die hormoonschommelingen kunnen allerlei klachten geven. Opvliegers en nachtzweten zijn het bekendst, maar ook slecht slapen, hoofdpijn, gewrichtsklachten, stemmingswisselingen en moeite met concentreren komen voor.
En hoe zit dat bij mannen? Ook bij hen veranderen hormoonspiegels met het ouder worden. ‘Maar mannen hebben niet die hevige schommelingen.’ Waarom de ene vrouw veel klachten heeft en de andere niet of nauwelijks, weten onderzoekers nog niet precies. Erfelijke aanleg en leefstijl kunnen een rol spelen. Sommer wijst ook op mentale gezondheid en omstandigheden in het dagelijks leven. En volgens Knoeff speelt nóg iets mee: cultuur.
De overgang kan ook mentaal veel doen. Sommer vertelt dat somberheid, angst en paniek in deze periode kunnen voorkomen. Sommige vrouwen merken vooral dat ze minder goed tegen stress kunnen: dingen waar ze eerder rustig onder bleven, komen ineens harder binnen. Hoe iemand zich eerder in haar leven voelde, speelt daarbij mee. Wie eerder mentale problemen heeft gehad, kan daar tijdens de overgang opnieuw last van krijgen. Dat weten, kan helpen om klachten eerder te herkennen.
‘Het is gek dat we eigenlijk zo weinig weten over iets wat elke vrouw doormaakt’
Maar wat gebeurt er ondertussen in het brein? Daar weten onderzoekers nog verrassend weinig over. ‘Het is nog een soort puzzel’, zegt Sommer. ‘Sommige stukjes hebben we helder, maar heel veel ook nog niet.’ Sommer vertelt dat oestrogeen invloed heeft op de verbranding van hersencellen. Onder invloed van oestrogeen gebruiken die meer zuurstof en glucose: het ‘motortje’ loopt als het ware wat harder. In de eerste jaren van de overgang neemt die verbranding af. Hoe lang dat duurt en of daarna een nieuw evenwicht ontstaat, weten onderzoekers nog niet.
Ook hersennetwerken veranderen, bijvoorbeeld de netwerken die bepalen wat we belangrijk vinden en waar we van ‘aangaan’. Dat zou volgens Sommer kunnen passen bij wat sommige vrouwen ervaren: meer gespannen zijn of vaker in een alerte stand staan. Er zijn dus nog veel vragen over wat er tijdens én na de overgang precies in het brein gebeurt. ‘Het is gek dat we eigenlijk zo weinig weten over iets wat elke vrouw doormaakt’, zegt Sommer.
Dat er tegenwoordig zoveel over de overgang wordt gesproken, lijkt misschien nieuw. Volgens Knoeff is dat niet zo. Zij deed onderzoeknaar hoe de aandacht voor de overgang door de eeuwen heen kwam en ging. De resultaten van dat onderzoek is te lezen in haar boek 'Wisseljaren'. Bij de oude Grieken kon een opvlieger bijvoorbeeld als levensgevaarlijk worden gezien en vanuit de geneeskunde was er daarom veel aandacht voor. In andere periodes ebde die belangstelling juist weer weg.
‘Angst is een rode draad door de geschiedenis’
Ook nu ziet Knoeff een keerzijde aan de grote aandacht voor overgangsklachten. Als de nadruk vooral ligt op alles wat er mis kan gaan, kan dat invloed hebben op hoe vrouwen hun klachten ervaren. ‘Angst is een rode draad door de geschiedenis’, vertelt ze. In de westerse cultuur wordt de overgang volgens haar vaak gekoppeld aan verlies van jeugd, schoonheid of vrouwelijkheid. Dat is niet overal zo. Knoeff noemt Mexico als voorbeeld van een andere culturele blik, waarin ouder wordende vrouwen meer als wijze vrouwen worden gezien en gevierd.
Wie tegenwoordig informatie zoekt over de overgang, vindt er volop over. Maar niet alles wat wordt gedeeld, klopt. ‘Influencers posten van alles’, zegt Sommer. De medische kennis die er wél is, bereikt vrouwen volgens haar nog niet altijd.
Wanneer zijn overgangsklachten reden om hulp te zoeken? ‘Het gaat erom: hoe erg belemmert het je in je dagelijks leven of op je werk?’, zegt Geukes. Wie hulp nodig heeft, kan bijvoorbeeld terecht bij een overgangsconsulent of de huisarts. Gezond eten, bewegen en een goede balans tussen werk en privé kunnen daarnaast helpen om je beter te voelen.
Ook hormoontherapie kan overgangsklachten verminderen, bijvoorbeeld opvliegers, en de grote hormoonschommelingen wat afvlakken. ‘Je bent niet altijd klachtenvrij, maar het kan je helpen die lastige periode te overbruggen.’ Oestrogeen heeft invloed op onder meer de botten, hart en bloedvaten en de hersenen. Als de hoeveelheid oestrogeen rond en na de menopauze afneemt, vallen sommige van die beschermende effecten weg. Daardoor kunnen bepaalde gezondheidsrisico’s toenemen. Daarom wordt onderzocht of hormoontherapie niet alleen overgangsklachten vermindert, maar op langere termijn ook gezondheidsvoordelen kan hebben.
Vanuit de zaal komt dan ook de vraag: als hormoontherapie overgangsklachten vermindert én mogelijk bepaalde gezondheidsrisico’s kan verkleinen, waarom wordt het dan niet preventief ingezet? Daarvoor is nog te weinig hard bewijs, legt Geukes uit. Er zijn wel aanwijzingen voor bepaalde voordelen, vult Sommer aan, maar hormoontherapie heeft ook nadelen. ‘Het is niet de heilige graal’, benadrukt Geukes. Bovendien ontwikkelt de kennis hierover zich snel. Het kan dus best dat de adviezen er over een aantal jaren anders uitzien.
Overgangsklachten kunnen ook invloed hebben op het werk. Door bijvoorbeeld concentratieproblemen, slecht slapen of minder energie krijgen sommige vrouwen minder gedaan dan ze zouden willen. Sommigen proberen dat te compenseren door ’s avonds werk in te halen, anderen kiezen uiteindelijk voor een functie met minder eisen. Daarmee kan waardevolle kennis en ervaring verloren gaan. ‘Dat is natuurlijk heel erg zonde’, zegt Geukes.
Vanuit de zaal komt de vraag wat je kunt doen op een afdeling waar veel vrouwen richting de overgang gaan en onregelmatige diensten draaien. ‘Het is niet one size fits all’, zegt Geukes. Kijk naar wat er wél mogelijk is en bespreek dat met collega’s, een leidinggevende of de bedrijfsarts. ‘Ga het gesprek aan. Daar begint het.’ Ook voor professionals is er steeds meer houvast. Zo zijn er richtlijnen voor bedrijfsartsen en huisartsen, die regelmatig worden bijgewerkt op basis van nieuwe kennis over de overgang.
‘Ga het gesprek aan. Daar begint het.’
Na alle klachten en hormoonschommelingen komt ook een andere vraag voorbij: zijn er eigenlijk fijne kanten aan de overgang? Zeker. Niet meer menstrueren, geen kans meer op een zwangerschap en bij sommige vrouwen verdwijnt migraine. Geukes ziet in haar spreekkamer ook vrouwen die rond de overgang de balans opmaken: waar sta ik nu en wat wil ik de komende jaren? Soms leidt dat tot nieuwe ideeën en andere keuzes.
Liever UMCG in Forum helemaal terugkijken? Omdat er zoveel belangstelling was voor het onderwerp overgang, hebben we deze editie eenmalig opgenomen. Bekijk de volledige opname hieronder:
In de rubriek Wetenschap dichtbij laten we je zien, dat wetenschap geen gesloten wereld is. We brengen kennis naar plekken waar mensen die kunnen gebruiken. Om te begrijpen, te herkennen en gezondere keuzes te maken.
Onderzoekers luisteren naar wat er speelt in de samenleving en nemen die verhalen mee in hun onderzoek. Want daar waar onderzoek en samenleving elkaar ontmoeten, ontstaan nieuwe inzichten. Zo bouwen we samen aan meer gezonde jaren.
