Al in mei hoorde Iris Sommer dat NWO haar de Stevinpremie had toegekend. Meer dan een maand mocht ze dat nieuws met niemand delen. Eind juni maakte NWO het nieuws bekend, uitgerekend op de vrijdag dat het KNMI code rood gaf vanwege extreme hitte. De feestelijke lunch voor de laureaten ging daarom niet door. En dus ging Sommer maar gewoon aan het werk, thuis in een bloedhete kamer. ‘Dat heb ik mezelf aangedaan. Ik had ook tegen mijn man kunnen zeggen: “Kom, we gaan ergens lekker lunchen”. Je kunt ook zelf de vlag uithangen.’
De vlag gaat vandaag alsnog uit, tijdens de officiële uitreiking van de premies in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag. Sommer krijgt de Stevinpremie voor haar bijdragen aan de behandeling van psychose en schizofrenie, haar onderzoek naar sekseverschillen in de psychiatrie en haar toepassing van kunstmatige intelligentie in de geestelijke gezondheidszorg. De premie geldt, samen met de Spinozapremie, als de hoogste onderscheiding voor onderzoekers in Nederland.
Sommer krijgt 1,5 miljoen euro, te besteden aan onderzoek en kennisbenutting. Ze wil dit geld gebruiken om de komende jaren samen met haar team te onderzoeken wat hormonen betekenen voor de mentale gezondheid van vrouwen.
‘We weten nog maar weinig van het effect van vrouwelijke hormonen in het brein, maar we weten wel dat ze er zijn’, legt Sommer uit. ‘Veel vrouwen die een menstruatiecyclus hebben gehad, hebben ervaren dat die hormonen invloed hebben op je mentale gesteldheid. Dat er een patroon is dat zich elke maand herhaalt.’
In grote lijnen verloopt die cyclus zo: je voelt je goed in de fase waarin het oestrogeengehalte hoog is. Rond de eisprong neemt het testosterongehalte toe en heb je meer energie, lef en libido. Wanneer het progesterongehalte hoog is en het oestrogeengehalte weer daalt, voel je je minder prettig. Vlak voor de menstruatie is vaak de vervelendste fase.
‘Zo’n zestig procent van de vrouwen herkent dit patroon’, zegt Sommer, ‘Lang niet iedereen heeft er last van. Er zijn zeker vrouwen die die wisselingen juist een verrijking van hun leven vinden. Maar zo’n twintig procent van alle vrouwen heeft er echt last van.’
Ook voor andere fases in het leven van een vrouw kunnen hormonen de gezondheid flink beïnvloeden: in de puberteit, rond een zwangerschap en in de kraamperiode, en in de overgang.
‘Maar we weten nog weinig over wie er gevoelig voor is, en waar die gevoeligheid vandaan komt’, zegt Sommer. En daar ziet ze een kans. ‘We kunnen al veel met die hormonen, bijvoorbeeld hoe we ze omlaag of omhoog kunnen brengen, en hoe schommelingen gladgestreken kunnen worden. Ook voeding, beweging en slaap kunnen daarbij helpen, en goede uitleg over wat je kunt verwachten. Het zou fantastisch zijn als we op die hormonale veranderingen die elke vrouw doormaakt, kunnen anticiperen om de mentale gezondheid te behouden.’
‘We verliezen veel te veel vrouwen in de schaarsteberoepen’
Daarmee komt Sommer op een terrein waar de psychiatrie volgens haar nog weinig aan doet: preventie. ‘Hormonale wisselingen kun je van een kilometer afstand zien aankomen. Als een vrouw zwanger is, weet je: ze gaat bevallen en er komt een kraamperiode aan. De menopauze laat zich niet exact voorspellen, niet op de dag nauwkeurig, maar we hebben toch best een globaal idee wanneer die eraan komt. En ook die cyclus, ja, dat weet je. En als je iets ziet aankomen, is dat natuurlijk de ideale conditie om het ontstaan van klachten te voorkomen.’
Dat kan volgens haar op verschillende manieren: door hormonale schommelingen biologisch te beïnvloeden, maar ook met sociale en psychologische maatregelen. Veel vrouwen vallen uit op belangrijke momenten in hun leven, met name na de geboorte van hun eerste kind en rond de menopauze. ‘We verliezen veel te veel vrouwen in de schaarsteberoepen’, zegt Sommer.
Preventie is daarom niet alleen belangrijk voor vrouwen zelf, maar ook voor de maatschappij. ‘Verlies van werk is gewoon een kleine ramp. Want je verliest veel meer dan alleen maar je inkomen. En we kunnen die vrouwen ook helemaal niet missen. Juist vrouwen die rond de menopauze zitten, hebben vaak veel werkervaring en leiden ook de jongere collega’s op.’
Mentale aandoeningen zijn een belangrijke reden voor langdurige uitval. ‘Daar kun je heel veel verschil maken, en ik zou me heel graag willen inzetten om die mentale aandoeningen en daarmee ook de uitval te voorkomen’, zegt Sommer.
Sommer wil onderzoeken of de hormonale middelen die al beschikbaar zijn ook effectief zijn. ‘Van verschillende middelen weten we dat ze veilig zijn’, zegt Sommer. ‘Over hormonen die we rond de menopauze inzetten werd lang gedacht dat ze een hoog risico geven op borstkanker en op beroerte. Maar dat klopt niet. Het bewijs stapelt zich op dat dit voor de meeste vrouwen veilig is, en er zijn inmiddels ook studies die laten zien dat als je op tijd begint, deze middelen het risico op bepaalde aandoeningen kunnen verlagen. Op botontkalking bijvoorbeeld, en op suikerziekte. En misschien ook wel op psychiatrische aandoeningen. Maar dat zullen we eerst terdege moeten onderzoeken.’
‘Verlies van werk is gewoon een kleine ramp. Want je verliest veel meer dan alleen maar je inkomen. En we kunnen die vrouwen ook helemaal niet missen.
Sommer ziet dat er over de pil veel onzin rondgaat, bijvoorbeeld dat die de mentale gezondheid negatief zou beïnvloeden. ‘Dat kan voor individuele vrouwen zo zijn, maar op groepsniveau is dat niet zo. Het zou zelfs beschermend kunnen werken, vooral voor vrouwen die mentaal kwetsbaar zijn. Daar wil ik graag meer over te weten komen.’
Ook over het effect van andere vormen van hormonale anticonceptie op de mentale gezondheid is nog weinig bekend. ‘Wat doet welk type anticonceptie met de mentale gezondheid, bijvoorbeeld een hormoonspiraaltje? Daar weten we echt heel weinig van. Als een vrouw eerder depressief of angstig is geweest en voor anticonceptie kiest, is het fijn als je weet welk middel haar mentale gezondheid mogelijk ten goede komt. Eigenlijk is het best gek dat daar nog zo weinig over bekend is, want veel anticonceptiemiddelen bestaan al best lang.’
Via een dubbelblind onderzoek, waarbij deelnemers niet weten of ze de pil of een placebo krijgen, is de pil lastig te onderzoeken. ‘Dan loopt de helft het risico om zwanger te worden. Daar krijg je niet heel veel aanmeldingen voor.’
Daarom gaat Sommer onderzoek doen met data uit grootschalige biobanken. Daarmee kan ze vrouwen die hormoonsuppletie of hormonale anticonceptie gebruiken langere tijd vergelijken met vrouwen die dat niet doen. ‘Zo maken we zichtbaar hoe hormonen al dan niet kunnen helpen om mentaal gezond te blijven en hoe we hiervoor bestaande middelen kunnen gebruiken.’
Dat betekent niet dat Sommer vindt dat vrouwen hormonen zouden moeten gebruiken. Sommer: ‘Het kan een weloverwogen keuze zijn om geen hormonen te gebruiken. Elke vrouw heeft het recht om daar zelf keuzes in te maken. Maar ik vind het belangrijk dat ze die keuze baseren op goede informatie. Daar is dit onderzoek voor nodig, en het is fantastisch dat ik daar dankzij de Stevin-premie aan kan bijdragen, samen met mijn team.’
