Ze waren uitbehandeld en hadden niet lang meer te leven. Totdat er voor patiënten met lymfklierkanker een nieuwe baanbrekende kankerbehandeling werd ontwikkeld: CAR-T-celtherapie. De CAR-T-cellen bleken in staat om heel gericht kankercellen uit te kunnen schakelen. Ongeveer de helft van de uitbehandelde patiënten was twee jaar na de behandeling nog steeds in leven.
Bovenstaand voorbeeld van CAR-T onderzoek in het UMCG is slechte enkele jaren geleden, toen de ontwikkeling van CAR-T-celtherapie nog in de kinderschoenen stond. Sindsdien gaat het snel. Niet alleen in het UMCG, maar wereldwijd wordt er veel onderzoek gedaan naar de nieuwe behandeling. En lijkt er steeds meer mogelijk bij steeds meer ziektebeelden. De behandeling is echter kostbaar en voor iedere ziekte moet er wetenschappelijk onderzoek gedaan worden om te bewijzen dat het werkt, legt hematoloog Tom van Meerten uit.
CAR-T-celtherapie wordt per patiënt op maat gemaakt en is daarom erg kostbaar. Bij een commerciële farmaceut kost het in sommige gevallen meer dan 300.000 euro. Om die reden maakt het team van Van Meerten de CAR-T-cellen nu zelf, in de ziekenhuisapotheek van het UMCG. Daarvoor kreeg het UMCG in 2020 een grote subsidie van 30 miljoen. Ook in Leids Universitair Medisch Centrum maken ze CAR-T-cellen in huis. De academische centra werken daarin goed samen: ‘We hebben allemaal hetzelfde doel, een goede therapie voor een maatschappelijk verantwoorde prijs', zegt Van Meerten. Hij streeft ernaar om de prijs van het product onder de 100.000 euro per patiënt te houden. De apparatuur en materialen om de therapie te maken zijn heel duur.
Bij CAR-T-celtherapie worden de eigen afweercellen van een patiënt, T-cellen, kunstmatig geprogrammeerd om kankercellen te herkennen en daarna te vernietigen. De behandeling werkt goed: de helft van de patiënten die CAR-T-celtherapie krijgen lijkt te genezen van de ziekte. Het mooie aan deze behandeling is dat het al zijn werk doet na één toediening van CAR-T-cellen. Dit in tegenstelling tot behandeling met chemotherapie of bestraling waarvan patiënten vaak meerdere rondes nodig hebben en vervelende bijwerkingen geven.
Van Meerten onderzoekt nu of de huisgemaakte CAR-T-cellen even goed of zelfs beter werken dan de commerciële CAR-T cellen bij patiënten met grootcellig B-cellymfoom. Het is de eerste studie ter wereld die de kwaliteit van een commercieel T-celproduct vergelijkt met het academische ‘huismerk’.
‘Als blijkt dat we zelf een even goed product kunnen maken als de grote commerciële partijen, gaat dit veel implicaties hebben’, zegt Van Meerten. Het is ons gelukt om voor iedere patiënt in de studie een goed product te maken en daardoor groeit het vertrouwen in toepassingen bij andere ziektebeelden. ‘Het wordt cool en fantastisch de komende tijd’, zegt Van Meerten in een groot interview in NRC.
'Het is ons gelukt om voor iedere patiënt in de studie een goed product te maken en daardoor groeit het vertrouwen in toepassingen bij andere ziektebeelden.'
CAR-T is volgens Van Meerten een soort principemedicijn. ‘Er bestaan meer dan vijftig soorten lymfeklierkanker die allemaal hetzelfde CD19-eiwit op de buitenkant van hun cel laten zien', vertelt hij. En dat eiwit is nou net het eiwit waarop de huidige CAR-T cellen aan vastgrijpen. ‘Je verwacht dus dat het middel op al die soorten kanker goed werkt.’ Naast de behandeling van bloedkanker zijn er ook aanwijzingen dat CAR-T-celtherapie zou kunnen werken bij andere ziektebeelden, zoals vaste tumoren, hersen- en eierstokkanker.
Bij CAR-T-celtherapie worden de eigen afweercellen van de patiënt opgeleid om zieke of ziekmakende cellen te herkennen en daarna te vernietigen. Het afweersysteem wordt dus getraind. Daarom zou de therapie ook goed kunnen werken bij ziektes waarbij het afweersysteem niet goed werkt. Het werkt bij kankercellen, omdat zij zichzelf onzichtbaar maken voor het afweersysteem en de CAR-T cellen ze opsporen. Maar het zou ook goed kunnen werken bij auto-immuunziekten, zoals multiple sclerose (MS) en reuma, waarbij het eigen afweersysteem de lichaamseigen cellen aanvalt.
In 2017 was de eerste succesvolle behandeling met CAR-T-celtherapie bij een patiënt met lymfeklierkanker in het UMCG. Op dit moment wordt in het UMCG CAR-T-celtherapie gegeven aan patiënten met acute B-cel leukemie en grootcellig B-cellymfoom, een bepaalde vorm van lymfeklierkanker, bij wie standaardbehandelingen zoals chemotherapie en bestraling niet werken. In Nederland wordt behandeling alleen bij deze ziektebeelden vergoed door de zorgverzekeraar. Maar er lopen nog veel meer onderzoeken naar CAR-T-celtherapie. Afgelopen januari ontving het team van Van Meerten samen met Amsterdam UMC een grote subsidie van ZonMW en ZorgInstituut Nederland om specifieke CAR-T-cellen voor patiënten met terugkerende beenmergkanker te behandelen.
Naast een kostenbesparing levert de huisgemaakte CAR-T-productie ook een kwaliteits- en tijdswinst op. Door de CAR-T-cellen in de eigen ziekenhuisapotheek te produceren, wordt kostbare tijd gewonnen. Als de cellen bijvoorbeeld eerst naar Amerika moeten en dan aangepast weer terug, duurt dat 4 tot 6 weken: tijd die uitbehandelde patiënten vaak niet meer hebben. Met de eigen productie verkort het UMCG deze tijd naar een kleine twee weken. 'En het levert ook kwaliteitswinst op', stelt Van Meerten. 'Doordat het verzamelen en aanpassen van de cellen op één plek plaatsvindt, hoeven de cellen niet te worden ingevroren.'
Voor CAR-T-celtherapie worden de T-cellen van de patiënt gebruikt. Dat is een type witte bloedcel dat normaliter geïnfecteerde cellen herkent aan een lichaamsvreemd eiwit aan de buitenkant van de cel. De T-cel kan zich met een grijpertje vasthechten aan dat eiwit en zo een afweerreactie op gang brengen die de geïnfecteerde cel vernietigt.
Die eigenschap wordt bij CAR-T-celtherapie benut. Eerst worden de T-cellen van de patiënt uit het bloed gefilterd via een infuus. Daarna worden de cellen in het laboratorium geïnfecteerd met een lentivirus. Dat virus brengt een stukje DNA in de cel met daarop het recept om een zogenaamde chimere antigeen receptor (CAR) te maken. Dat is een grijpertje aan de buitenkant van de T-cel die precies past op het lichaamsvreemde eiwit aan de buitenkant van de zieke cel, bijvoorbeeld een kankercel. Zo wordt een T-cel een CAR-T-cel. Als eenmaal genoeg T-cellen zijn omgevormd tot CAR-T-cellen, worden ze eerst flink vermenigvuldigd en daarna via een infuus terug in het lichaam van de patiënt gebracht. Daar gaan ze op zoek naar de zieke cellen om te vernietigen.
