Sinds het begin van de wetenschap delen onderzoekers hun ideeën en ontdekkingen met de wereld door artikelen te publiceren in wetenschappelijke tijdschriften. Dat betekent niet dat een onderzoek al helemaal ‘af’ is, maar dat andere onderzoekers kunnen meekijken, controleren en erop kunnen voortbouwen. Door die openheid kan de wetenschap zichzelf steeds verbeteren: fouten komen aan het licht, inzichten worden bijgesteld en kennis groeit beetje bij beetje.
Het begint allemaal met een idee. 'We wilden weten wat er in de hersenen gebeurt als mensen stoppen met antipsychotica,’ vertelt Franciska de Beer. Antipsychotica zijn medicijnen die helpen om psychoses te behandelen en te voorkomen. Sommige mensen bouwen die medicatie langzaam af als ze hersteld zijn. Maar dat gaat lang niet altijd goed. ‘Veel mensen krijgen een terugval. Maar waarom precies? Dat wisten we niet.’ Dus wilde ze het onderzoeken: verandert er iets in de hersenen wanneer iemand stopt met de medicatie?
‘In principe wel, maar in het UMCG richten we ons vooral op onderzoek dat kan helpen om patiënten beter te maken of te voorkomen dat mensen ziek worden. Om een onderzoek uit te kunnen voeren heb je geld nodig. Dus als je een onderzoeksidee hebt, zet je dat op papier en dien je het in bij een instantie die onderzoek financiert, bijvoorbeeld de overheid, of een particulier', vertelt De Beer. Het onderzoeksvoorstel moet aan veel eisen voldoen: is het idee specifiek en relevant voor de doelgroep, kun je er data over verzamelen en is de onderzoeksvraag nog niet eerder overtuigend beantwoord? Is het onderzoek veilig uit te voeren? En is het ethisch verantwoord? ‘Om deze en nog veel meer kritische vragen te beantwoorden bestaan speciale commissies met onafhankelijke wetenschappers. Zij beoordelen of het onderzoeksvoorstel waardevol genoeg is. En als dat zo is, dan krijg je geld om het uit te voeren.
Een onderzoeksvoorstel moet aan veel eisen voldoen. Negen van de tien keer grijp je mis.
Kun je dan beginnen met je onderzoek? Nog niet. 'Voordat een medisch-wetenschappelijk onderzoek mag starten, moet een medisch-ethische toetsingscommissie (METC) het onderzoek goedkeuren. Een METC beoordeelt medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Zij kijken onder andere of het onderzoek wel echt tot een betere behandeling zal leiden en of de deelnemers alle informatie krijgen die nodig is. Verder beoordelen ze of de risico’s voor patiënten niet te groot zijn en of het onderzoek niet te belastend is', legt De Beer uit. 'Pas wanneer de METC goedkeuring heeft gegeven kan een onderzoek beginnen.'
Vaak dienen heel veel wetenschappers een onderzoeksvoorstel in voor één beurs, dus alleen de meest waardevolle onderzoeken krijgen de subsidie. ‘Negen van de tien keer grijp je mis', vertelt de Beer. ‘Je moet dus wel wat doorzettingsvermogen hebben.’ Het voorstel onder leiding van onderzoeker Iris Sommer werd goedgekeurd. En dus kon Franciska de Beer, PhD-student in de groep van Sommer, beginnen.
Wie denkt dat wetenschap meteen begint met witte jassen en experimenten, heeft het mis. De Beer begon met… bellen. Heel veel bellen. ‘Maandenlang volgden we mensen die hun medicatie aan het afbouwen waren. Een keer in de zoveel tijd belden we ze op om te vragen hoe het met hen ging en of ze de medicatie nog innamen. We waren een soort callcenter,’ zegt ze lachend. ‘Je bent veel bezig met mensen bereiken, afspraken plannen, weer verzetten, opnieuw proberen.’ Wanneer de patiënt de medicatie helemaal had afgebouwd, kwam hij of zij naar het UMCG voor een PET-scan van de hersenen. ‘Sommige mensen kwamen van ver en maakten er een weekendje van, als dank regelden we een hotelovernachting met een dinerbon.’
Om te kijken wat er in de hersenen gebeurt als mensen stoppen met medicatie kregen de deelnemers van het onderzoek een PET-scan. Dit is een scan waarop je kunt zien wat er in de hersenen gebeurt. Hiervoor krijgen mensen vlak van tevoren een radioactieve vloeistof toegediend, een tracer. ‘Die tracer moet precies de juiste hoeveelheid radioactiviteit hebben. Bij te veel of te weinig radioactivieit wordt het afgekeurd. Dat steekt heel nauw en is bijzonder moeilijk om te doen. Soms lukte het niet om precies die hoeveelheid maken, dat hoorde ik vaak pas een aantal minuten van tevoren, omdat de tracer speciaal voor elke scan gemaakt werd. Die momenten waren erg spannend: kan de scan doorgaan? Als het niet gelukt was met de tracer moest ik de patiënt weer naar huis sturen en de scan opnieuw proberen te plannen.’
We leken soms net een callcenter, we waren zoveel aan het bellen.
Daarbovenop kreeg een deel van de deelnemers tijdens het afbouwen een terugval, waardoor veel scans niet door konden gaan. En omdat het onderzoek plaatsvond in coronatijd, was het plannen van PET-scans nóg lastiger. ‘Een op de drie scans kon niet doorgaan. Daardoor liep het onderzoek vertraging op.’
De Beer benadrukt met hoeveel mensen ze heeft samengewerkt. ‘Een onderzoek doe je nooit alleen. De behandelaar heeft patiënten geworven, PhD-studenten en stagiaires hebben geholpen met patiënten bellen, collega's van Nucleaire Geneeskunde hebben de PET-scanner bediend, laboranten hebben de radioactieve vloeistof gemaakt, analisten hebben geholpen met de verwerking van de scans en zo kan ik nog wel even doorgaan.’
Toen ze alle PET-scans hadden gedaan kon de Beer beginnen met het analyseren van de beelden. Wat gebeurt er nou eigenlijk in de hersenen bij het stoppen met medicatie? ‘Er bestaan verschillende soorten antipsychotica en voorheen dachten we dat ze hetzelfde effect op de hersenen zouden hebben. Maar toen ik bezig was met de analyse zag ik dat er een groot verschil was in wat de medicatie deed in de hersenen. Hierdoor gingen we de scans anders bekijken en ontdekten we dat deze soorten medicatie bij stoppen echt andere effecten in het brein lijken te geven.’
Als de analyses klaar zijn, begint het schrijven van het wetenschappelijke artikel. ‘Ik vind dit naast het analyseren van de data misschien wel het leukst om te doen,’ vertelt De Beer. Het is een heel proces. ‘Je zit al snel in een cyclus van schrijven, schrappen, herschrijven, weer schrappen… maar met elke versie wordt het een stukje beter.’ Een artikel moet helder uitleggen wat je hebt gedaan, waarom, met welke methode, wat de resultaten zijn en hoe je die moet interpreteren. En dat allemaal zó precies dat andere wetenschappers het onderzoek zouden kunnen herhalen. ‘Voordat ik het artikel naar een wetenschappelijk tijdschrift heb gestuurd zijn er denk ik wel tien versies van het artikel voorbijgekomen, het schrijven heeft wel een paar maanden geduurd.’
Maar zelfs als een artikel klaar voelt, ben je er nog lang niet. Dan komt de peer review: het beoordelingssysteem van de wetenschap. ‘Je stuurt je artikel naar een wetenschappelijk tijdschrift,’ legt De Beer uit. ‘Daarna gaat het naar een paar onafhankelijke wetenschappers die hetzelfde onderzoeksterrein hebben.’ Die gaan het onderzoek kritisch bevragen: heb je genoeg deelnemers? Klopt je statistische analyse? Zijn er alternatieve verklaringen voor je conclusie? Had je dit anders moeten uitvoeren? ‘Soms moet je dan hele stukken herschrijven of dingen opnieuw uitzoeken, maar die feedback maakt het artikel wel beter.’ Na één of meerdere rondes van herschrijven komt het definitieve antwoord van het tijdschrift: geaccepteerd of afgewezen. Het artikel van De Beer werd geaccepteerd en is nu officieel gepubliceerd als wetenschappelijk artikel. Het hele proces van idee tot publicatie duurde ongeveer zes jaar.
In de rubriek #hoedan geven we antwoorden op vragen die je altijd al had, of waarvan je niet eens wist dat je ze had. Elke acht weken trakteren we je op een nieuw inzicht.
