Hoe kan de winter je depressief maken?

​​“Iedereen snakt naar de lente”, zo lazen we eind februari in veel kranten. Bij mensen met een winterdepressie gaat het veel verder dan verlangen naar de lente. De herfst en winter hebben deze mensen depressief gemaakt. We vragen Ybe Meesters, hoofd van de polikliniek Winterdepressies van het Universitair Centrum Psychiatrie hoe dat komt.
grijze winterlucht

“Je zou kunnen stellen dat mensen met een winterdepressie de natuur volgen. In de natuur komen veel organismen in de winter in een soort ruststand. Mensen die géén winterdepressie krijgen zijn misschien wel ongevoeliger voor dit mechanisme.”

Patiënten met een winterdepressie zijn even somber, even lusteloos en even vermoeid als mensen met een ‘gewone’ depressie. Met het verschil dat de winterdepressie optreedt in de herfst en winter en in het voorjaar en zomer weer verdwijnt. “Bij patiënten die meerdere jaren achtereen een depressieve episode in de winter hebben die in de zomer weer verdwijnt, spreken we van de seizoensgebonden depressie, oftewel winterdepressie.”

​​Biologische klok

Over de oorzaken van winterdepressie is nog vrij weinig bekend. Volgens de meest gangbare hypothese wordt de winterdepressie veroorzaakt door de verstoring van de biologische klok. “In ons onderzoek naar winterdepressie, dat we veelal samen doen met collega’s van de afdeling Chronobiologie van de RUG, gaan we uit van deze hypothese. We hebben veel aanwijzingen voor dat verband, maar het is minder hard dan bij bijvoorbeeld jetlag”, aldus Meesters.

“In de afgelopen winter hebben we onderzocht of de biologische klok van winterdepressieve patiënten anders werkt dan die van gezonde mensen. Die biologische klok is gewoon een groepje hersencellen. Over het functioneren ervan in relatie tot winterdepressie weten we nog niet zoveel. We kunnen natuurlijk geen schedelpan lichten om er onderzoek naar te doen, dus zoeken we naar andere manieren.”

“Over de oorzaken tasten ​we nog in het duister, maar gelukkig voor mensen met een winterdepressie is er over de behandeling wél veel bekend”​Zo bleek recent dat de werking van de biologische klok ook is waar te nemen in andere lichaamscellen, bijvoorbeeld in huidcellen. Deze winter hebben we onderzocht of er een verschil is tussen de werking van de biologische klok van gezonde proefpersonen vergeleken met die van mensen die een winterdepressie doormaken. Daartoe werden huidcellen onderzocht door de Universiteit van Zürich.

Om de stand van de biologische klok te bepalen, werd gekeken naar de melatonine-spiegel.  Melatonine is een hormoon dat gemaakt wordt door de pijnappelklier in de hersenen. In de schemering wordt melatonine aangemaakt; ’s nachts is het hormoon het meest aanwezig en overdag is het bijna niet waarneembaar. “We hopen dat dit onderzoek meer inzicht verschaft in de werking van de biologische klok van mensen met een winterdepressie.”

Ver van de evenaar

“Hoe verder van de evenaar, hoe vaker winterdepressie voor komt. In de VS komt het veel vaker voor dan in Europa, en gek genoeg in IJsland bijna niet. Mogelijk is dat het gevolg van een evolutionair proces”, zegt Meesters. “Interessant is dat onder IJslanders die naar Canada emigreerden, veel minder winterdepressies voorkwamen dan bij ‘autochtone’ Canadezen. Dat is één van de aanwijzingen die we hebben dat winterdepressies erfelijk zou kunnen zijn. Daarnaast blijkt in de praktijk dat winterdepressie vaak in meer generaties binnen een familie voortkomen.”

Over de oorzaken tasten we nog in het duister, maar gelukkig voor mensen met een winterdepressie is er over de behandeling wél veel bekend”, zegt Meesters. Blootstelling aan licht is het beste medicijn.

“Dat licht een sterke invloed heeft op het functioneren in de natuur, zien we ook op andere gebieden. We kunnen bijvoorbeeld met Kerstmis narcissen op tafel krijgen en kippen in de winter eieren laten leggen, alleen door manipulatie met licht.” Door lichttherapie verbetert de stemming van mensen met een winterdepressie en krijgen ze meer energie.

Iedere winter doet de afdeling van Meesters klinisch onderzoek naar verschillende varianten van lichttherapie. Wit licht, blauw licht, UV-licht, ze werken allemaal op andere receptoren in het oog. “Ook lichttherapie op het lichaam hebben we onderzocht. Maar dat bleek niet te werken. Het licht moet via de ogen binnenkomst. Daarom werkt een zonnebankkuur ook niet; dat UV-licht is schadelijk voor de ogen.”

De reguliere behandeling, en een succesvolle, is lichttherapie met wit licht. Zo’n 80% van de patiënten is na een relatief korte behandeling (een week lang dagelijks drie kwartier de ogen blootstellen aan 10.000 lux) van de klachten verlost. Meesters: “Tenminste, voor deze winter.”