Toch liet de MRI-scan de typische kenmerken zien: kleine puntbloedinkjes en oppervlakkige bloedresten in de hersenschors. ‘CAA is een ziekte waarbij het eiwit amyloïd-bèta zich ophoopt in de wanden van kleine hersenvaatjes,’ legt Wermer uit. ‘Daardoor worden die vaten broos en kunnen ze gaan lekken of scheuren. Het is een belangrijke oorzaak van hersenbloedingen bij ouderen en kan ook bijdragen aan geheugenproblemen en dementie.’ De ziekte komt veel voor: naar schatting heeft ongeveer een kwart van de 65-plussers in het hersenweefsel al in enige mate kenmerken van CAA. Ook bij mensen met Alzheimer wordt CAA vaak gezien.
Tot nu toe werd gedacht dat CAA alleen kan ontstaan doordat bij het ouder worden het opruimsysteem van de hersenen minder goed werkt. Amyloïd-bèta, een eiwit dat normaal door de hersenen zelf wordt aangemaakt, wordt dan niet goed afgevoerd en gaat samenklonteren. Bij Alzheimer gebeurt dat vooral in het hersenweefsel, bij CAA hoopt een variant van amyloïd-bèta zich op in de bloedvaten.
De patiënte bleek een opvallende voorgeschiedenis te hebben: zij was als kind geopereerd aan een goedaardige hersentumor. Wermer ontdekte dat meerdere jonge CAA-patiënten in haar zorg een vergelijkbare voorgeschiedenis hadden. Ze kregen twintig tot dertig jaar na hun operatie alsnog CAA. ‘Hoe kan dat?’ vroeg Wermer zich af.
'CAA werd toch gezien als een ouderdomsziekte, die vooral voorkomt bij mensen boven de 55 jaar?'
Het antwoord diende zich aan tijdens een congres, waar een jonge patiënt werd besproken die tijdens een hersenoperatie donor-hersenvlies had gekregen. In de jaren zeventig en tachtig werd daarvoor een materiaal gebruikt genaamd Lyodura, gemaakt van hersenvliezen van overleden menselijke donoren. Later bleek dat dit materiaal in zeldzame gevallen de prionziekte Creutzfeldt-Jakob disease kon overdragen. Prionen zijn afwijkend gevouwen eiwitten die andere eiwitten kunnen ‘aansteken’ om ook verkeerd te vouwen.
Dat bracht Wermer op een nieuwe gedachte: zou ook amyloïd-bèta zich soms op een vergelijkbare manier kunnen verspreiden? Met andere woorden: kan een minuscuul beetje afwijkend eiwit van een donor in een ontvanger een proces op gang brengen dat pas tientallen jaren later tot ziekte leidt?
Die onderzoeksvraag werd nog relevanter door Scandinavisch onderzoek waaruit bleek dat mensen die een bloedtransfusie hadden gekregen van een donor met herhaalde hersenbloedingen later zelf vaker een hersenbloeding kregen. Omdat CAA vaak gepaard gaat met meerdere hersenbloedingen, vroeg Wermer zich of amyloïd-bèta mogelijk ook via bloed overdraagbaar kan zijn.
Met een Vici-beurs van 1,5 miljoen euro van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek gaat Wermer dit nu systematisch onderzoeken. In haar onderzoek bekijkt ze of amyloïd-bèta daadwerkelijk in het bloed aanwezig kan zijn en de hersenen kan bereiken, en of mensen met CAA in het verleden vaker een bloedtransfusie hebben gehad. Daarnaast analyseert ze op moleculair niveau hoe het eiwit eruitziet wanneer het zich mogelijk verspreidt en onderzoekt ze waarom sommige mensen genetisch gevoeliger zijn voor ophoping in de vaatwand dan anderen.
Jaarlijks krijgen tienduizenden mensen in Nederland een bloedtransfusie. Als CAA inderdaad overdraagbaar blijkt via bloed, kan dat gevolgen hebben voor screening, donatieprocedures en veiligheidsmaatregelen rond bloed- en orgaandonatie.
Tegelijkertijd biedt het onderzoek hoop. Er bestaat momenteel geen behandeling die CAA kan stoppen. Door beter te begrijpen hoe amyloïd-bèta zich gedraagt, hoe het zich ophoopt en hoe het mogelijk andere eiwitten beïnvloedt, kunnen nieuwe therapieën worden ontwikkeld die dit proces afremmen of voorkomen.
Met de Vici-beurs kunnen onderzoekers de komende vijf jaar een innovatieve onderzoekslijn ontwikkelen en een onderzoeksgroep verder uitbouwen. Vici is een van de grootste persoonsgebonden wetenschappelijke premies van Nederland en is gericht op gevorderde onderzoekers. Het financieringsinstrument maakt het mogelijk onderzoek naar eigen keuze te doen. Zo krijgt innovatief wetenschappelijk onderzoek een impuls. In totaal ontvingen 39 wetenschappers een Vici-beurs van NWO.
Wermer is afdelingshoofd Neurologie in het UMCG en ontving al eerder een Veni- en een Vidi-beurs voor haar onderzoek naar beroertes.
